Crop Insurance पीक विम्याची रक्कम (उदा. ₹ १८,९००/- प्रति हेक्टर) ही सार्वत्रिक (Universal) नसते. ती प्रत्येक शेतकरी, प्रत्येक पीक आणि प्रत्येक जिल्ह्यासाठी वेगवेगळी ठरवली जाते.
यादी पाहण्यासाठी इथे क्लिक करा
विमा संरक्षित रक्कम (Sum Insured): पीक विम्याची भरपाई ही तुम्ही निवडलेल्या ‘विमा संरक्षित रकमे’च्या मर्यादेत आणि प्रत्यक्षात झालेल्या नुकसानीच्या प्रमाणात दिली जाते. काही विशिष्ट पिकांसाठी ₹ १८,९००/- ही रक्कम ‘हेक्टरी विमा संरक्षित रक्कम’ म्हणून निश्चित केलेली असू शकते.
यादी पाहण्यासाठी इथे क्लिक करा
भरपाई निश्चितीचे घटक:
पीक आणि जिल्हा: कापूस, सोयाबीन किंवा भात यांसारख्या प्रत्येक पिकासाठी आणि प्रत्येक जिल्ह्यासाठी ही विमा संरक्षित रक्कम वेगवेगळी असते.
नुकसानीचे प्रमाण: नुकसान किती टक्के झाले आहे (उदा. ५०% किंवा १००%) आणि त्याचे कारण काय आहे (उदा. दुष्काळ, अतिवृष्टी) यावर अंतिम भरपाई अवलंबून असते.
उंबरठा उत्पादन (Threshold Yield): पीक कापणी प्रयोगातून (CCE) मिळालेले उत्पादन, निर्धारित ‘उंबरठा उत्पादना’पेक्षा किती कमी आले आहे, यावर अंतिम भरपाई निश्चित होते.
पीक विमा vs. शासकीय मदत (अनुदान)
पीक विमा भरपाई आणि शासकीय मदत (अनुदान) या दोन स्वतंत्र गोष्टी आहेत आणि त्यांच्या रकमेबाबत अनेकदा संभ्रम निर्माण होतो.
शासकीय मदत (अनुदान): नैसर्गिक आपत्तीनंतर राज्य सरकारकडून NDRF/SDRF (राष्ट्रीय/राज्य आपत्ती प्रतिसाद निधी) च्या नियमांनुसार मदत जाहीर केली जाते. सिंचनाखालील पिकांसाठी ₹ १७,०००/- ते ₹ २०,०००/- प्रति हेक्टर पर्यंत मदत दिली जाते. अनेकदा, ₹ १८,९००/- ही रक्कम विमा भरपाईऐवजी राज्य सरकारच्या याच मदत पॅकेजशी संबंधित असते.
पीक विमा भरपाई: ही विमा कंपनीद्वारे (केंद्राच्या PMFBY योजनेअंतर्गत) निर्धारित नियमांनुसार दिली जाते.
प्रधानमंत्री फसल विमा योजना (PMFBY) – महाराष्ट्रासाठी स्वरूप
महाराष्ट्रामध्ये पीक विम्याची योजना केंद्र सरकारची ‘प्रधानमंत्री फसल विमा योजना’ (PMFBY) आणि राज्य सरकारची ‘१ रुपयात पीक विमा योजना’ अंतर्गत राबवली जाते.
योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये (महाराष्ट्रासाठी)
वैशिष्ट्य तपशील
शेतकऱ्याचा प्रीमियम केवळ ₹ १/- (एक रुपया). उर्वरित मोठा प्रीमियम खर्च केंद्र आणि राज्य सरकार उचलतात.
योजनेचे स्वरूप ऐच्छिक (Voluntary) – कर्जदार आणि बिगर-कर्जदार शेतकरी दोघेही सहभागी होऊ शकतात.
जोखीम स्तर (Risk Level) अधिसूचित पिकांसाठी ७०% निश्चित करण्यात आला आहे.
भरपाईचा आधार पीक कापणी प्रयोग (CCE) च्या उत्पादन आकडेवारीवर आधारित.
योजनेत समाविष्ट धोके/नुकसान
जोखमीची वेळ जोखमीचे प्रकार भरपाईचे स्वरूप
पीक पेरणी/लागवड पेरणी/लागवड न होणे (पावसाचा अभाव, प्रतिकूल हवामान). विमा संरक्षित रकमेच्या २५% पर्यंत भरपाई.
पीक वाढीच्या टप्प्यात दुष्काळ, अतिवृष्टी, पूर, गारपीट, कीड-रोग इत्यादी नैसर्गिक आपत्तींमुळे झालेले मोठे नुकसान. ‘क्षेत्र आधारित’ (Area Based) पंचनामा आणि उत्पादनावर आधारित.
स्थानिक आपत्ती (Localized Loss) गारपीट, भूस्खलन, स्थानिक पूर, वीज कोसळणे. ‘वैयक्तिक शेत आधारित’ (Individual Farm Based) पंचनामा आणि भरपाई.
काढणीनंतरचे नुकसान काढणीनंतर जास्तीत जास्त १४ दिवसांपर्यंत शेतात सुकवण्यासाठी ठेवलेल्या पिकाचे चक्रीवादळ, अवेळी पाऊस यामुळे झालेले नुकसान. ‘वैयक्तिक शेत आधारित’ पंचनामा आणि भरपाई.
योजनेतील अतिरिक्त वैशिष्ट्ये
ई-पीक पाहणी: सध्या ई-पीक पाहणी ॲपवर पिकाची नोंद केलेली असणे बंधनकारक आहे. अचूक नोंदणीमुळे दावा निश्चिती जलद होते.
तंत्रज्ञानाचा वापर: नुकसानीचे मूल्यांकन करण्यासाठी उपग्रह प्रतिमा (Satellite Imagery), ड्रोन आणि स्मार्टफोन ॲप्सचा वापर केला जातो, ज्यामुळे प्रक्रिया जलद आणि पारदर्शक होते.
See also लाडक्या बहिणींना भाऊबीजला 2100 रुपये सरकारकडून खास ओवाळणी
पीक विम्यासाठी आवश्यक कागदपत्रे
अ. अर्ज भरताना लागणारी कागदपत्रे (पीक विमा काढण्यासाठी)
ओळख आणि खाते पुरावा: आधार कार्ड आणि बँक पासबुक.
जमिनीचा पुरावा: ७/१२ (सातबारा) उतारा आणि ८-अ उतारा.
पीक माहिती: पीक पेरणीचे स्वयं-घोषणापत्र (पीक, क्षेत्र आणि पेरणीची तारीख नमूद केलेले) आणि ई-पीक पाहणीची नोंद.
इतर: भाडेपट्टीवरील शेतकरी असल्यास नोंदणीकृत भाडेकरार/करारपत्र.
ब. नुकसान झाल्यास दावा दाखल करताना लागणारी कागदपत्रे
नुकसान झाल्यास, शेतकऱ्याने ७२ तासांच्या आत विमा कंपनीला कळवणे बंधनकारक आहे.
नुकसानीची सूचना (Intimation): विमा कंपनीचा टोल-फ्री क्रमांक, PMFBY ॲप किंवा कृषी विभाग कार्यालयात माहिती देणे.
अर्ज: विमा कंपनीने दिलेला नुकसान भरपाई मागणी अर्ज.
पावती: विमा पॉलिसीची/ अर्जाची पावती (₹ १/- भरल्याची पावती).
इतर कागदपत्रे: ७/१२ उतारा (पीक नोंदणीसह अद्ययावत), बँक पासबुकची प्रत आणि आधार कार्डची प्रत.
नुकसानीचे फोटो: नुकसान झालेल्या पिकांसह शेतकरी उभा असलेला फोटो (जिओ-टॅगिंगसह).
पीक विम्याचा अंतिम दावा (Claim) कसा निश्चित होतो?
नुकसान भरपाई निश्चित करण्याची प्रक्रिया प्रामुख्याने ‘पीक कापणी प्रयोगा’ (Crop Cutting Experiment – CCE) वर आधारित असते.
नुकसानीची नोंद: शेतकरी नुकसान झाल्यापासून ७२ तासांच्या आत विमा कंपनीला कळवतो.
पीक कापणी प्रयोग (CCE): विमा कंपनी, कृषी विभाग आणि महसूल विभागाचे अधिकारी मिळून अधिसूचित महसूल मंडळात/ग्रामपंचायतीत यादृच्छिक (Random) पद्धतीने पीक कापणी प्रयोग करतात.
उत्पादन निश्चिती: या प्रयोगातून त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष पीक उत्पादन किती आले, हे निश्चित केले जाते.
भरपाई निश्चिती सूत्र:
See also लाडकी बहीण योजनेची 2100 रुपये गावानुसार नवीन लाभार्थी यादी जाहीर ! यादीत नाव पहा
$$\text{विमा भरपाई} = \text{विमा संरक्षित रक्कम} \times \frac{(\text{उंबरठा उत्पादन} – \text{प्रत्यक्ष उत्पादन})}{\text{उंबरठा उत्पादन}}$$
महत्त्वाची अट: जर प्रत्यक्ष उत्पादन उंबरठा उत्पादनापेक्षा (Threshold Yield) कमी असेल, तरच शेतकरी भरपाईसाठी पात्र ठरतो.
तुमचा पीक विमा अर्ज आणि भरपाई स्थिती तपासण्याची प्रक्रिया
तुम्ही तुमचा पीक विमा अर्ज भरला असल्यास, त्याची स्थिती आणि भरपाईची माहिती PMFBY च्या अधिकृत पोर्टल (pmfby.gov.in) वर तपासू शकता.
१. अर्ज स्थिती (Application Status) तपासणे
संकेतस्थळाला भेट द्या: pmfby.gov.in
मुख्यपृष्ठावर “Farmers Corner” (शेतकरी कोपरा) निवडा.
माहिती भरा: राज्य (महाराष्ट्र), वर्ष (Year), हंगाम (Kharif/Rabi) आणि योजना (PMFBY).
अर्ज क्रमांक किंवा आधार क्रमांक टाका.
“Check Status” (स्थिती तपासा) बटणावर क्लिक करा.
निकालात दिसेल: तुमच्या अर्जाची स्थिती (उदा. स्वीकृत/Accepted) आणि तुम्ही विम्यासाठी संरक्षित आहात की नाही.
२. नुकसान भरपाई (Claim Status) तपासणे
PMFBY पोर्टलवर “Claim Status” (दावा स्थिती) किंवा “Beneficiary List” (लाभार्थी यादी) पर्याय शोधा.
पॉलिसी क्रमांक (Policy Number) किंवा आधार क्रमांक टाका.
तुम्ही भरपाईसाठी पात्र आहात की नाही, भरपाईची रक्कम किती आहे आणि खात्यात जमा झाली आहे की नाही (Claim Settled / Claim Paid) याची माहिती तुम्हाला मिळेल.
तुम्ही तुमचे बँक खाते तपासून (विशेषत: आधारसंलग्न खाते) थेट जमा झालेली रक्कम देखील तपासू शकता.